تاریخ تحول خط و زبان در ایران (بخش اول)

  • شروع کننده موضوع Hmrz.shd
  • تاریخ شروع
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
زبان پدیده‌ای اجتماعی است که با تحولات اجتماع دگرگون می‌شود. این وسیلهٔ ارتباطی هم در قالب نشانه‌های آوایی و هم در قالب نشانه‌های دیداری تحقق می‌یابد؛ نشانه‌های آوایی گفتار را می‌سازند و نشانه‌های دیداری نوشتار را.
«خط برای نمایاندن زبان به وجود آمده است و اساساً به سه گروه اندیشه‌نگار (idiograph) ، واژه‌نگار (logograph) و خط الفبایی تقسیم می‌شود. در خط اندیشه‌نگار هر علامت برای نمایاندن یک شیء، یک پدیده یا یک تصور به کار می‌رود. خط مصریان قدیم و بسیاری از قبایل سرخ‌پوست آمریکا نیز از این نوع خط است. در خط واژه‌نگار هر علامت در مقابل یک واژه با یک واحد کوچک دستوری قرار می‌گیرند مانند خط چینی و سوم خط الفبایی که علایم یا حروف آن در مقابل صداها قرار می‌گیرند مانند خط فارسی و اکثر قریب به اتفاق خطوطی که در جوامع متمدن شناخته شده‌اند».
زبان را با هر خطی می‌توان نوشت و تغيير خط نمی‌تواند به زبان آسیبی بزند. مثل زبان سومری که به خط میخی نوشته می‌شد و مثال امروزی‌تر و نزدیکتر آن الفبای روسی سیریلی (cyrillic) و رومی است که خط طبقهٔ مسلط اقتصادی و سیاسی بود، بر شمار کثیری از زبان‌های آسیایی که خطوطی کاملاً قابل استفاده داشتند تحمیل شد (گاور، ۱۳۶۷، ص ۳۳). هر زبانی در هر زمان در حال تحول است و از جهات مختلفی تغییر می‌کند. آواها و شیوهٔ ترکیب آنها با وضع پیشین تفاوت می‌کند و آواهایی جدید با قوانین واج‌آرایی نوین در زبان معمول می‌شود. به طور کلی صورت قدیمی زبان رفته رفته از رواج می‌افتد تا یکسره فراموش شود.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
اما این‌که در طی چه زمانی این اهداف برای بشر حاصل شده و چه مدت لازم بوده است تا زبان آن‌قدر کامل شود که همهٔ نیازمندی‌های اجتماعی بشر را برآورد، پرسشی است که به آن پاسخ صریحی نمی‌توان داد و شاید هرگز دانش ما به یافتن این پاسخ کامیاب نشود. این‌قدر می‌توان گفت که ساختمان بدنی انسان و استعداد آن در ایجاد صوت‌های متعدد و گوناگون او را در کشف و پرورش این وسیلهٔ ارتباط یاری کرده است.
نوع دیگری از وسیلهٔ ارتباط ذهنی میان افراد بشر خط و کتابت است. در واقع خط وسیله‌ای است که به انسان کمک می‌کند تا بر محدودیت زمانی و مکانی غلبه کند. انسان‌های غارنشین ابتدا برای بیان چیزی، تصویر آن را می‌کشیده‌اند. بعد آن تصویر را ساده‌تر کرده‌اند و سپس همان تصویر ساده، به نشانه‌ای قراردادی تبدیل شده است. امروزه بیشتر خط‌هایی که می‌شناسیم، مثل لاتینی، یونانی، روسی، و هم‌چنین خط‌های مختلف هندی، عربی و عبری، خط‌هایی مبتنی بر علایمی هستند که هر یک آوایی از آواهای زبان را بازتاب می‌دهند.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
ملت‌های گوناگون به دو گروه: دارای خط و فاقد خط تقسیم می‌شوند، و این امر دلیل بر ارزش خط است. در تحقیقات تاریخی هر زبان می‌باید تمام مدارک و اسناد مربوط به آن زبان‌ها را در طول زمان‌های مختلف جمع‌آوری و سپس به ترتیب تاریخی آنها را منظم و مرتب کرد و سپس با توجه به شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاری و صوتی زبان به کار رفته در این اسناد و مدارک و با مقایسهٔ صورت‌های مختلف زبانی، آنها را طبقه‌بندی کرد تا مشخص شود که هر زبان از گذشته تا امروز دست‌خوش چه تحولات و تغییراتی شده است.
در میان زبان‌های هند و اروپایی، زبان فارسی این ویژگی را دارد که می‌توان آن را از قرن ششم قبل از میلاد تا زمان حاضر به طور پیوسته بررسی کرد.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
با در نظر گرفتن ویژگی‌ها و مختصات زبانی قدیمی‌ترین آثار و مدارک بازمانده از زبان‌های ایرانی (یکی از شاخه‌های زبان‌های هند و اروپایی) تا زمان حاضر، می‌توان تحولات تاریخی زبان‌های ایرانی را به سه دورهٔ مهم به شرح زیر تقسیم کرد:
١. دورهٔ باستان
٢. دورهٔ میانه
۳. دورهٔ جدید
البته این تقسیم‌بندی بیشتر ناظر به ساختمان زبان و درجهٔ تحول آن است و چون تحول زبان ناچار در طی زمان انجام می‌گیرد می‌توان حدود تقریبی هر دوران را چنین دانست:
١. دورهٔ باستان: (آغاز هزارهٔ دوم قبل از میلاد تا قرن‌های چهارم و سوم قبل از میلاد) این دوره از قدیمی‌ترین زمانی که آثار و نوشته‌هایی به زبان‌های ایرانی به جا مانده آغاز می‌شود و تا انقراض هخامنشیان ادامه پیدا می‌کند. آثار و مدارکی که از قدیمی‌ترین دورهٔ زبان‌های ایرانی در دست داریم متعلق به دورهٔ باستان است. پیش از آن که آریاییان به سرزمین تاریخی خود بیایند و نام خود را به این کشور بدهند در قسمت غربی و جنوب غربی ایران کنونی ملت‌های دیگری زندگی می‌کردند که هر یک از قرن‌ها پیشتر تمدن و فرهنگی خاص و درخشان ایجاد کرده و زبان و ادبیاتی داشتند که ایرانیان باستان، با زیرکی، از هرکدام به طریقی بهره‌مند شدند. در این دوره زبان‌های متعددی در ایران به کار می‌رفت. که می‌توان با توجه به پیشینهٔ زمانی هریک آنها را به دو بخش زبان‌های ایرانی و زبان‌های غیر ایرانی تقسیم کرد. زبان‌های غیر ایرانی این ملت‌ها عبارت بودند از: سومری، عیلامی، سامی.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
زبان‌های سومری کهن‌ترین زبان نوشته شده نوع بشر است. قومی که سومری خوانده می‌شود از قدیمی‌ترین زمان در مصب رودهای دجله و فرات یعنی فاصلهٔ میان بابل قدیم و خلیج فارس مستقر شده بود. خط میخی از اختراعات سومریان است. این خط دارای اشارات هجایی، اشارات آوایی و نمودار خطی است. زبان عیلامی، مانند سومری با هیچ یک از زبان‌های باستانی یا جدید خویشاوندی ندارد. عیلامی‌ها در منطقهٔ کوهستانی که از بین‌النهرین تا فلات ایران گسترده است و رشته کوه‌های زاگرس و لرستان و خوزستان کنونی را شامل است مسکن داشتند.
کهن‌ترین آثار این زبان به خطی تصویری نوشته شده و متعلق به میانهٔ هزارهٔ سوم پیش از میلاد است. پس از آن کتیبه‌های عیلامی به خط میخی است که تاریخ آنها میانهٔ قرن‌های ۱۶ تا ۸ پیش از میلاد است. در مرحلهٔ سوم، زبان عیلامی که هم‌چنان به خط میخی نوشته می‌شد تا مدتی یکی از زبان‌های رسمی شاهنشاهی هخامنشی بود. سنگ‌نوشته‌های شاهنشاهان این خانواده بیشتر به سه زبان پارسی، عیلامی، اکدی است.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
قدیمی‌ترین زبان شاخهٔ سامی، اکدی است که آثار بازمانده از آن متعلق به ۲۸۰۰ سال پیش از میلاد است. پس از آن که ایرانیان به فرمان دهی کورش بابل را تسخیر کردند، دیگر زبان اکدی چندان زمانی در گفتار باقی نماند و از قرن چهارم پیش از میلاد تا مقارن آن، تنها زبان کتابت و دین بود. در این دوران زبان آرامی جای زبان اکدی را در گفتار گرفت. خطی که زبان‌های اکدی به آن نوشته می‌شد، همان خط معروف به میخی بود.
پس از دوران هخامنشیان، کم کم زبان آرامی جانشین همهٔ زبان‌های سامی شمالی، یعنی اکدی و فنیقی و عبری شد و حتی در کتابت و ادبیات، از بسط زبان یونانی در آسیا جلوگیری کرد. دورۂ کمال توسعهٔ زبان آرامی میان‌سالهای ۳۰۰ قبل از میلاد تا۶۵۰ میلادی است. ازاین تاریخ به بعد زبان عربی (یکی دیگر از زبان‌های سامی) جای زبان آرامی را گرفت و آن را از رواج انداخت.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
زبان آرامی به دو شاخهٔ شرقی و غربی تقسیم می‌شود. این دو شاخه از نظر ساختمان و واژگان به هم نزدیک‌اند اما به سبب اختلافات در زمان و مکان رواج و اختلاف گویندگان آنها در دین و تمدن و خاصه خط، باید از یکدیگر جدا شمرده شوند. شاخهٔ شرقی آرامی با ایران و زبان‌های ایرانی رابطه دارد. نوشته‌هایی به خط کهن آرامی در بین‌النهرین یافت شده که متعلق به قرن سوم میلادی است و همین خط تحول یافتهٔ آرامی است که بعدها زبان‌های پهلوی و سغدی و سپس اویغوری را با آن ثبت کرده‌اند. در دوران باستان زبان آرامی را به خط میخی هم نوشته‌اند.
سریانی شاخه‌ای از آرامی است که در شهر اِدِس یا رُها (اورفه کنونی) در شمال بين‌النهرین مقام زبان ادبی یافته بود. شهر رُها از مراکز سیاسی قدیم بود و از قرن دوم میلادی که مردم آن به آیین مسیح گرویدند مرکز علمی و فرهنگی مسیحیت در شرق شد. مسیحیان ایران در شاهنشاهی ساسانی این زبان را به کار می‌بردند. خط سریانی از خط آرامی مشتق شده و دارای شیوهٔ خاص تحریری است که در آن حرف‌های هر کلمه، به هم متصل می‌شوند.
زبان‌های ایرانی دورهٔ باستان شامل چهار زبان می‌شود که از آنها کم و بیش اسناد مکتوب در دست یا به طور غیر مستقیم از آنها اطلاعی در اختیار است. این چهار زبان عبارت‌اند از: مادی، سکایی، اوستایی و فارسی باستان.
زبان مادی: شاهنشاهی ماد نخستین دولت ایرانی در ایران غربی است که به موجب سالنامه‌های دولت‌های بین‌النهرین و نوشته‌های هرودت، مورخ یونانی، از آن اطلاعاتی وجود دارد. اما هیچ نوشته‌ای از زبان مادی برجای نمانده و تنها چند کلمه در نوشته‌های یونانی یا پارسی باقی مانده است.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
زبان سکایی: سکاها طوایفی ایرانی بودند که بخشی از آنها در مناطق وسیعی از شمال و شمال شرقی ایران می‌زیستند. زبان سکایی قرابت‌هایی با زبان‌های مادی و فارسی باستان داشته است. از صورت باستانی زبان سکایی، نوشته یا اثر مستقلی در دست نیست. اما نام‌های خاص کسان و جای‌ها در کتیبه‌ها و سکه‌های فارسی باستان، یونانی و لاتین و هندی ضبط شده است.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
زبان فارسی باستان: فارسی باستان نامی است که به زبان سنگ‌نوشته‌های شاهنشاهان هخامنشی اطلاق می‌شود. این زبان در نواحی جنوبی ایران (ایالت فارس) رواج داشت و به همین دلیل به آن فارسی باستان می‌گویند.
مقداری از لغات فارسی باستان نیز که وارد زبان آرامی شده بوده، حفظ شده است. کمی اطلاع ما از این زبان بیشتر به این سبب است که زبان اداری پادشاهان هخامنشی که قلمرو پهناور خود را با آن اداره می‌کردند، زبان آرامی بوده که از خانوادهٔ زبان‌های سامی است. به کار رفتن آرامی در امپراتوری هخامنشیان به این سبب بوده که دبیران دیوانی بیشتر از مردم بین‌النهرین بودند و زبان و خط آرامی را، که از مدت‌ها قبل در نوشته‌های اداری و غیراداری به کار می‌رفت و استوار شده بود، حفظ کرده بودند. فارسی باستان ظاهراً، قبل از آن که هخامنشیان کتیبه‌های خود را به آن بنویسند، فاقد خط بوده و نوشته نمی‌شده است. این زبان تقریباً تا قرن سوم قبل از میلاد و شاید تا مدت‌ها بعد متداول بوده است، اما بعد از سقوط هخامنشیان از آن اطلاعی در دست نیست.
آثاری که از زبان پارسی باستان به جای مانده همه به خط میخی است و خط میخی پارسی از خط میخی اکدی مأخوذ است. خط فارسی باستان نشانه‌هایی هم برای اعداد داشته که تنها برخی از آنها به ما رسیده است.
 
Hmrz.shd

Hmrz.shd

کاربر ناول کافه
کاربر انجمن
25/3/19
2,261
20,390
113
زمین والیبال...
زبان اوستایی: زبان اوستایی یکی از زبان‌های شرقی فلات ایران است که کتاب‌های مقدس آیین زردشتی به آن نوشته شده. آنچه امروز از این زبان به عنوان اوستا باقی مانده مجموعهٔ پنج بخش به نام‌های یسنا، يشتها، ویسپَرَد، وندیداد و خرده اوستا است. این زبان از لحاظ قواعد دستوری بسیار کهنه و مهجور است و از این رهگذر کم و کاستی از سنسکریت ودایی ندارد.
خط اوستایی، که به احتمال قوی در اواخر دورهٔ ساسانیان (قرن ۶ م) ابداع شده، یکی از دقیق‌ترین و مناسب‌ترین خط‌های جهان برای ثبت صوت‌های ملفوظ، یعنی واک‌های یک زبان است. این خط که بر اساس خط آرامی پهلوی وضع شده و «دین دبیری» یعنی «خط دینی» خوانده می‌شود ۴۸ حرف دارد که از آن جمله ۱۴ نشانه برای مصوت‌ها و ۳۴ نشانه برای صامت‌ها و نیم‌مصوت‌هاست.
این خط از روی خط پهلوی کتابی (خطی که کتاب‌های پهلوی بدان نوشته شده) و زبوری (خطی که در ترجمهٔ زبور به پهلوی به کار برده شده) ساخته شده است. این خط برای هر یک از آواهای زبان اوستایی نشانه‌ای ویژه دارد. خط اوستایی از راست به چپ نوشته می‌شود و هر کلمه با نقطه‌ای از کلمهٔ دیگر جدا می‌شود.
از روی قرائن می‌توان به چند زبان دیگر در دورهٔ باستان پی برد؛ از زبان‌هایی که در دورهٔ میانه از آنها اثری در دست است می‌توان از زبان‌های زیر نام برد: مثل زبان سغدی که در گفتار بعدی به آن اشاره خواهد شد و هم‌چنین زبان «پارتی باستان» که گویش کهن دیگری منشعب از «ایرانی باستان» بوده و با پارسی باستان قرابت بسیار داشته است و از آن زبان «پَرتَوی» یا «پهلوانیک» منشعب شده است.